وضعیت و تحولات بازار خرده‌فروشی ایران

خرده‌فروشی در حال گذار

نویسنده: شاهرخ کشاورز | آبان ۱۴۰۴

------------------------------------------------

با نزدیک شدن به پایان سال میلادی و آمادگی بازارهای جهانی برای ورود به سال ۲۰۲۶، زمان مناسبی است تا به بررسی تحولات کلیدی که در دو سال گذشته چشم‌انداز خرده‌فروشی ایران را شکل داده‌اند، بپردازیم. این دوره با نوسانات اقتصادی، تحول سریع دیجیتال و تغییر رفتار مصرف‌کنندگان همراه بوده است. صنعت خرده‌فروشی کشور در نقطه‌ای سرنوشت‌ساز قرار دارد؛ نقطه‌ای میان چالش‌های مداوم و فرصت‌های نوظهور. در چنین شرایطی، این گزارش مروری کلی بر وضعیت کنونی، روندهای اصلی و چشم‌انداز آینده صنعت خرده‌فروشی ایران ارائه می‌دهد.

در دو سال گذشته، اقتصاد خرد و شبکه خرده‌فروشی ایران تحت تأثیر مجموعه‌ای از شوک‌های ارزی، کاهش قدرت خرید مصرف‌کننده، تغییر الگوهای مصرف و شتاب در دیجیتالی شدن قرار گرفته است. در همین حال، برخی زیر‌بخش‌ها مانند فروش آنلاین، مواد غذایی و سرگرمی رشد قابل‌توجهی را تجربه کرده‌اند، در حالی که بخش‌هایی همچون پوشاک و سینما با چالش‌های ساختاری روبه‌رو هستند. در بخش‌های بعدی، وضعیت فعلی، ریشه‌ها و پیامدهای هر یک از این حوزه‌ها مورد تحلیل قرار خواهد گرفت.

رشد کسب‌وکارها در فضای مجازی   ( E-commerce و تجارت شبکه‌ای )
در دو سال اخیر، تجارت الکترونیک در ایران با سرعت زیادی رشد کرده و سهم قابل‌توجهی از خرده‌فروشی را به خود اختصاص داده است. گسترش استفاده از گوشی‌های هوشمند، افزایش دسترسی به اینترنت و توسعه خدمات پرداخت و ارسال آنلاین، زمینه را برای رشد این بخش فراهم کرده است. هم‌زمان با کاهش قدرت خرید، مصرف‌کنندگان برای مقایسه قیمت و استفاده از تخفیف‌ها به سمت خرید اینترنتی گرایش بیشتری پیدا کرده‌اند و فروشگاه‌های اینستاگرامی مبتنی بر اثرگذاری بلاگرها و پلتفرم‌های داخلی رشد قابل‌توجهی داشته‌اند. برندها و فروشگاه‌های فیزیکی برای حفظ سهم بازار ناچارند کانال‌های دیجیتال خود را تقویت کرده و تجربه خرید یکپارچه ارائه دهند. کسب‌وکارهای کوچک نیز با وجود فرصت حضور در بازار آنلاین، برای رقابت نیاز به سرمایه‌گذاری در بازاریابی دیجیتال و لجستیک دارند.

توسعه مراکز خرید
حدود هشت مرکز خرید بزرگ در شهرهای مختلف کشور در حال افتتاح یا تکمیل هستند و این روند نشان‌دهنده ادامه اعتماد سرمایه‌گذاران به بازار خرده‌فروشی شهری است. با این حال، در شرایط تورمی و کاهش قدرت خرید، موفقیت این پروژه‌ها تنها زمانی تضمین می‌شود که بر پایه تجربه‌محوری طراحی شده باشند. مراکزی که ترکیب مناسبی از فروشگاه و برندها، فودکورت، تفریحات و فضاهای دیجیتال و کمپین‌های مارکتینگ جذاب ارائه می‌دهند، شانس جذب مخاطب بیشتری دارند. تمرکز بر F&B، اینترتینمنت و همکاری با برندهای آنلاین از طریق پاپ‌آپ یا شوروم، می‌تواند ترافیک مشتری و نرخ اشغال واحدها را حفظ کرده و ریسک خالی‌مانی را کاهش دهد.

برندهای فشن و چالش‌های مالی
صنعت پوشاک و فشن ایران با مشکلات مالی، افزایش هزینه تولید و اختلال در زنجیره تأمین مواجه است و بسیاری از برندها توان توسعه یا گسترش شبکه فروش خود را ندارند. نوسانات ارزی، افت تقاضای مؤثر و دشواری دسترسی به سرمایه باعث شده هزینه تولید بالا و حاشیه سود پایین شود. در نتیجه، بخشی از برندها فعالیت خود را محدود کرده و به سمت تولید سفارشی، عرضه محدود یا فروش آنلاین حرکت کرده‌اند. رقابت کالاهای ارزان‌قیمت داخلی و وارداتی نیز فشار مضاعفی بر برندهای میانه و لوکس وارد کرده و روند توسعه این بخش را کند کرده است..

توسعه هایپرمارکت‌ها و فروشگاه‌های تخفیف‌محور
در سال‌های اخیر، رشد سریع فروشگاه‌های زنجیره‌ای بزرگ و مراکز تخفیف‌محور باعث شده بازار در بسیاری از شهرها به نقطه اشباع نزدیک شود. کاهش قدرت خرید، تمایل مصرف‌کنندگان به کالاهای ارزان‌تر را افزایش داده و این موضوع رقابت قیمتی و فشار بر حاشیه سود را تشدید کرده است. در چنین شرایطی، ادامه توسعه فیزیکی بدون مطالعه بازار می‌تواند بازده سرمایه‌گذاری را کاهش دهد. تمرکز بر بهینه‌سازی ترکیب کالا، خدمات ارزش‌افزوده مانند عضویت تخفیفی و ارسال رایگان، و افزایش بهره‌وری زنجیره تأمین می‌تواند جایگزین رشد کمی و ضامن پایداری سودآوری در این بخش باشد.

افزایش استفاده از مدل‌های مبتنی برBNPL  برای تقویت قدرت خرید
افزایش نرخ دلار و کاهش درآمد واقعی خانوارها باعث شده بسیاری از برندها برای حفظ فروش از مدل BNPL (خرید اکنون، پرداخت بعدی) استفاده کنند. این روش با ایجاد امکان خرید اقساطی بدون فشار فوری مالی، به حفظ تقاضا در بازار و افزایش نرخ تبدیل فروش کمک کرده است. BNPL همچنین باعث جذب مشتریان جدید، افزایش وفاداری خریداران و رشد سبد خرید برندها شده و به‌عنوان ابزاری مؤثر برای تحریک فروش در شرایط رکود عمل می‌کند.

رشد پایدار بخش F&B
بخش غذا و نوشیدنی در ایران طی سال‌های اخیر یکی از مقاوم‌ترین حوزه‌های خرده‌فروشی بوده است. افزایش تمایل مردم، به‌ویژه جوانان، به صرف غذا به‌عنوان تجربه‌ای تفریحی و رشد سفارش‌های آنلاین، موجب حفظ تقاضا در این بازار شده است. رستوران‌ها، کافی‌شاپ‌ها و فودکورت‌ها همچنان از بخش‌های پرطرفدار مراکز خرید محسوب می‌شوند و نقش مهمی در جذب مشتری دارند. با وجود فشار هزینه‌ها، برندهایی که منوی اقتصادی، خدمات بیرون‌بر و مدل‌های نوینی مانند آشپزخانه ابری را به‌کار گرفته‌اند، توانسته‌اند سهم خود را حفظ یا افزایش دهند.

رونق فضاهای تفریحی و گیم‌سنترها
بخش سرگرمی و تفریح، شامل شهربازی‌های سرپوشیده، گیم‌سنترها و فضاهای واقعیت مجازی، در سال‌های اخیر رشد قابل‌توجهی داشته و به یکی از ارکان اصلی جذب مخاطب در مراکز خرید تبدیل شده است. تغییر ترجیحات مصرف‌کنندگان از خرید کالای صرف به تجربه‌محوری، به‌ویژه در میان خانواده‌ها و جوانان، موجب رونق این حوزه شده است. توسعه‌دهندگان مراکز تجاری با افزایش فضاهای سرگرمی و ترکیب آن با F&B و رویدادهای زنده می‌توانند حضور مشتریان و مدت‌زمان ماندگاری در مراکز را به‌طور چشمگیری افزایش دهند.

کاهش رونق سینما و فشار پلتفرم‌های VOD
سینماهای ایران در سال‌های اخیر با کاهش یا نوسان فروش گیشه مواجه شده‌اند و سهم قابل توجهی از تماشای محتوا به پلتفرم‌های استریم داخلی مانند فیلیمو، فیلم‌نت و نماوا منتقل شده است. افزایش کیفیت محتوای سریالی، دسترسی آسان به محتوای خانگی، راحتی و قیمت پایین‌تر اشتراک‌ها نسبت به هزینه رفتن به سینما و کاهش تولید فیلم‌های نمایشی بزرگ که مخاطب را جذب کند، از دلایل اصلی این تغییر رفتار مخاطب هستند. برای حفظ و بازگرداندن مخاطب، سینماها نیازمند ارائه تجربه‌های متمایز شامل نمایش‌های ویژه، رویدادهای لایو و خدمات پریمیوم و همچنین همکاری با پلتفرم‌های VOD برای اکران محدود یا هم‌زمان هستند.

رشد فروشگاه‌های اینستاگرامی و نفوذ بلاگرها
فروشگاه‌هایی که اساساً یا تنها از طریق اینستاگرام فعالیت می‌کنند رشد قابل‌توجهی داشته‌اند و بسیاری از برندهای جدید مستقیماً توسط بلاگرها و تأثیرگذاران شبکه‌های اجتماعی راه‌اندازی می‌شوند. هزینه کمتر ورود، امکان هدف‌گیری سریع مخاطب و اعتماد مصرف‌کننده به توصیه اینفلوئنسرها، این مدل کسب‌وکار را جذاب کرده است. برندهای سنتی برای حفظ سهم بازار باید با اینفلوئنسرها همکاری کنند، کیفیت و خدمات پس از فروش را استانداردسازی نمایند و حضور دیجیتال خود را تقویت کنند؛ در غیر این صورت، جذب و بازگرداندن مشتری دشوار خواهد بود.

افزایش قیمت دلار و کاهش قدرت خرید
کاهش ارزش ریال و نوسانات ارزی فشار قابل‌توجهی بر قدرت خرید خانوارها وارد کرده است و مصرف‌کنندگان را به سمت کالاهای ارزان‌تر و تخفیف‌محور سوق داده است. این شرایط باعث کاهش تقاضای کالاهای غیرضروری، افزایش حساسیت به قیمت و بالا رفتن هزینه واردات مواد اولیه و تجهیزات برای تولیدکنندگان داخلی شده است و الگوی مصرف را به‌شکل محسوسی تغییر داده است.

جمع‌بندی و مسیر پیش‌روی بازار خرده‌فروشی ایران

در پایان این مقاله می‌توان موارد مشروح و فوق‌الذکر را به صورت خلاصه در مورد وضعیت جاری صنعت ریتیل ایران جمع بندی کرد: بازار خرده‌فروشی ایران طی سال‌های اخیر با چالش‌هایی از جمله کاهش قدرت خرید، نوسانات ارزی، محدودیت‌های مالی برندها و رکود اقتصادی مواجه بوده است، اما هم‌زمان رشد تجارت آنلاین، فروشگاه‌های اینستاگرامی و تجربه‌محوری در مراکز خرید و فضاهای F&B و سرگرمی فرصت‌های تازه‌ای ایجاد کرده است. توسعه‌های فیزیکی مراکز خرید باید بر تجربه مشتری، تفریح و F&B تمرکز داشته باشد و برندها برای حفظ سهم بازار نیازمند ترکیب فروش سنتی، دیجیتال و همکاری با اینفلوئنسرها هستند. فروشگاه‌های تخفیف‌محور و هایپرمارکت‌ها به اشباع نزدیک شده‌اند و بهره‌وری و خدمات ارزش‌افزوده نقش حیاتی دارند. ابزارهای مالی مانند BNPL می‌توانند تقاضا را تحریک کنند، در حالی که سینماها و سرگرمی‌های دیجیتال برای جذب مخاطب نیازمند تجربه‌های ممتاز و همکاری با پلتفرم‌های VOD هستند. در مجموع، موفقیت در این بازار به بازسازی مدل کسب‌وکار حول مشتری، سرمایه‌گذاری هدفمند در دیجیتال و تجربه‌محوری، تنوع‌بخشی درآمد و مدیریت ریسک مالی وابسته است و فرصت‌ها برای برندها و سرمایه‌گذاران همچنان قابل توجه است.